16 december 2017 Paul Engel

Expeditie Piramides & Pannenkoeken blog #1 – Maar wat doen we dan met de de politiek…?

Ik was onlangs op een boekpresentatie van een gemeente in de Randstad over hun experimenten met overheids- en burgerparticipatie. De hiërarchische piramide van de overheid ontmoet een co-creërend netwerk van burgers, oftewel: de pannenkoek. Het gepresenteerde boek vertelt over succes en falen, over lef en vele geleerde lessen. Maar er komt ook een dilemma tevoorschijn: wat is in die samenwerking nu eigenlijk de rol van de soms eigengereide  politiek?

“De overheid is op haar best als zij handelt vanuit haar rechtmatige en presterende rollen.

Veranderende rol van de overheid

De presentatie werd omlijst door een warm betoog van Niesco Dubbelboer, directeur bij de stichting Agora Europa, oprichter van Meer Democratie en schrijver van onder andere De Werkplaats MaakdeBuurt[1]. Niesco vertelde over de obstakels die burgers tegenkomen als ze met de overheid samenwerken aan maatschappelijke opgaven, wat wij bij Van Vieren Nieuwe Publieke Werken noemen. De overheid is op haar best als zij handelt vanuit haar rechtmatige en presterende rollen. Hier ligt het fundament van het openbaar bestuur. Maar de overheid schiet daarin soms door. Haar kracht wordt dan haar valkuil:

Kwaliteit van de overheid[1]  Waarin het soms doorschiet
Nadruk op vakkennis en eigen specialisme
Verkokering en vermijding van risico’s
Dienstbaarheid aan de politiek
Verlies van contact met de samenleving
Sturing vanuit de top
Voorbijgaan aan de complexiteit
Gebrekkige mandaten en slagkracht onderin de organisatie
Legitimiteit vanuit het gekozen bestuur
Bestuur dat vergeet dat ze de samenleving maar ten dele vertegenwoordigt
Zorgvuldige besluitvormingsprocessen
Traagheid
Toepassing van regels en procedures
 ‘De bedoeling’ wordt uit het oog verloren
Handelen vanuit beleidskaders, doelen en (jaar)plannen
Starre organisatieonderdelen die samenwerken vanuit tegengestelde belangen en visies
Gesloten informatievoorziening
Gebrek aan transparantie, leidt tot wantrouwen, tunnelvisie en beperking van je opties

De overheid wordt uitgedaagd om zich netwerkend en responsief op te stellen. Dit komt omdat maatschappelijke vraagstukken steeds complexer worden en zich razendsnel ontwikkelen. Vraagstukken kunnen niet meer door één partij – de overheid – worden opgelost. De overheid wordt ook uitgedaagd omdat burgers zich in een nieuwe beweging emanciperen. Mensen zijn in staat en willen het zélf doen. Volgens Dubbelboer onderscheidt deze beweging zich wezenlijk van de protestbeweging uit de jaren 60 en de beweging van interactieve beleidsvorming uit de jaren 90 van de vorige eeuw. Het is een beweging die gebaseerd is op een overtuiging dat partijen verschillende rollen vervullen maar daadwerkelijk gelijkwaardig aan tafel zitten en samen verantwoordelijkheid kunnen nemen voor oplossingen die nodig zijn. De overheid is blijkt vaak slecht geëquipeerd om daarin mee te gaan:

Uitdaging van de overheid Wat de overheid daarin tegenhoudt
Integraal werken
Overtuiging dat eigen vakdeskundigen de beste oplossing hebben
Gebiedsgerichte benadering
Overtuiging dat maatwerk lastig is om uit te voeren en leidt tot chaos (gebrek aan uniformiteit)
Co-creatie mentaliteit (gelijkwaardigheid en “ja tenzij..”)
Overtuiging dat de overheid en uiteindelijk de politiek bepaalt wat er met gebeuren
Ruimte voor experiment en leren-door-doen
Hoge (bestuurlijke) risico’s en de afrekencultuur van de politiek
Frontlijn medewerkers met een sterk mandaat
Verlies van controle; de willekeur.

De piramide van de overheid wordt door de pannenkoek van de samenleving uitgedaagd om op een andere manier samen te werken. Die samenwerking kent vele vormen. Begrippen als buurtagenda, stadslab, G1000, buurtbegroting, right-to-challenge en buurtcoöperatie raken steeds meer ingeburgerd. Er wordt op alle lagen geëxperimenteerd, zowel door het Rjik als door provincies en gemeentes. Er is echter één uitdaging waar men overal tegenaan loopt en dat is de politiek.

Piramides, pannenkoeken en politiek

“Wat de burger ervaart is de dominante partijpolitiek, de hiërarchie (partij – college – raad) en de politieke concurrentiestrijd.

Het politieke arena is zo anders georganiseerd, er gelden zulke andere wetten, dat je volgens Dubbelboer, de wereld van co-creërende burgers en onderhandelende politici er maar het beste bij uit de buurt moet houden. Wat de burger ervaart is de dominante partijpolitiek, de hiërarchie (partij – college – raad), de politieke concurrentiestrijd, het ego en landje pik, de vele wisselingen van de wacht en het opportunisme en de willekeur. Dubbelboer heeft zelf in de politiek gezeten, hij spreekt uit eigen ervaringen.

Dit is niet alleen iets dat burgers tegenkomen als zij met de overheid samenwerken. Er stond onlangs een onderzoek in dagblad Trouw van de Universiteit Maastricht naar het reilen en zeilen van gemeenteraden in Nederland: “Volgens een nieuwe analyse scoort de helft van de gemeenteraden ondermaats. Zullen nieuwe raadsleden dat na de verkiezingen in maart 2018 veranderen? Waarschijnlijk niet.”[1]

Scheiden dus die werelden, want als de politiek zich gaat bemoeien met een burgerinitiatief dan is de kans groot dat het initiatief in het arena wordt vermalen.

Volgens Dubbelboer is er nog wel een alternatief: de politiek zou zich kunnen beperken tot het geven van richting. Sturen op hoofdlijnen en ondersteunen van het proces dus. Ambities en doelen neerzetten en het aan het apparaat en betrokken burgers overlaten om beleidsprogramma’s te maken en uit te voeren (met burgertops, buurtbegrotingen, referenda en deep democracy om de stem te horen die zo makkelijk in de achtergrondruis verdwijnt). Dan komen maatschappelijke waarden weer centraal te staan in plaats van het politieke spel. (Op dit punt verwijs ik ook graag naar de blog van Willem van Spijker, DE wethouder is mijn baas niet. Lees hier meer.) Maar dit vraagt dan wel bijna een revolutie in het openbaar bestuur…

Ik vind het een wenkend perspectief. Als de politiek daarnaast haar rol als scheidsrechter bij ingewikkelde vraagstukken wil behouden, dan hebben we een koers waar ik de komende jaren wel mee zou willen experimenteren.

Vraag

Welke rol heeft de politiek volgens jou als de piramide met de pannenkoek gaat co-creëren?


Smaakt dit naar meer?

Wil je weten wat piramides, pannenkoeken en zelforganisatie voor jouw organisatie kunnen betekenen? Vraag onze 1,5 uur durende Proeverij aan!

 

[1] Grimmige sfeer in gemeenteraad fnuikend voor lokaal bestuur. H. Marijnissen. Trouw. 28-11-2017

[1] Sedimentatie in Sturing. Systeem brengen in netwerkend werken door meervoudig organiseren. Van der Steen, Scherpenisse, van Twist. NSOB 2015

[1] De Werkplaats MaakdeBuurt. Kalk en Dubbelboer. Agora Europa. 2016

 

Tagged: , , , , , , ,

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *